حسين ( ع ) را براى اكثر شيعيانى كه در كوفه در پناهگاه بودند و نيز كسانى كه در شهرهاى ديگر نظير بصره اقامت داشتند غير ممكن مىنمود . با وجود بر اين ، چند نفرى از بصره به كربلا رسيدند و در سرنوشت حسين ( ع ) سهيم شدند . ( 63 ) بنابراين ، زمينهء خوبى براى تصوّر اين موضوع وجود دارد كه اگر همه اين موانع فراوان وجود نداشت و زمان و فرصت كافى براى بسيج نيروها بود ، توّابون كه بعدها جان خود را در راه حسين ( ع ) فدا كردند ، با حسين ( ع ) در كربلا مىبودند . شاهد مدعاى ما اين است كه آنان كه جان خود را براى رضاى حسين ( ع ) شهيد فدا كردند حد اقل در راه او در زمانش اين اقدام را مىكردند . از طرف ديگر ، هدف از اين تصور نيست كه بگوئيم اگر اين شرايط اجتناب‌ناپذير وجود نداشتند حسين ( ع ) سرنوشت متفاوتى داشت . مطمئنا به خاطر وجود ارتش نيرومند و عظيم و متشكل امويان و بىارادگى اكثر كوفيان ، همراه با نهضت در عين حال ضعيف و سازمان نيافته مذهبى تشيّع همان جريانات بوقوع مىپيوست . بلكه منظور ما اين است كه بگوئيم اگر در شرايط بهترى شكست كربلا صورت مىگرفت - نه اين چنين غريبانه و بدون مقاومت و يار و ياور - درين صورت تصوير روشن‌ترى از نيرومندى مادى نهضت تشيّع در اين مرحله داشتيم . براى اثبات اين فرضيه ، مىتوان به موفقيت‌هايى كه به فاصله كمى پس از واقعه كربلا ولى تحت شرايط بهتر و فرصت‌هاى مناسب‌ترى صورت گرفت ، اشاره كرد . مختار و ابن الزبير كه اين موفقيّت‌ها را به دست آوردند از اهميّت خيلى كمترى از نوادهء پيامبر خدا برخوردار بودند . در اينجا فقط به اختصار خاطرنشان مىكنيم كه مختار بن ابى عبيده ثقفى ، كوفه را در سال 66 / 687 - 686 به چنگ آورد و بين النهرين و بعضى از قسمت‌هاى استان‌هاى شرقى را از امويان ، عمدتا به خونخواهى حسين ( ع ) گرفت . در عين حال ، تسلط خود را بر اوضاع از دست داد و در سال 67 / 687 يا 688 / 68 كشته شد . عبد اللّه بن الزبير نيز خلافت خود را در سال 61 / 681 - 680 اعلام كرد و در حدود سال 64 / 684 قدرت خود را در عراق ، عربستان جنوبى و بخش عظيمى از شام تثبيت نمود وى تقريبا پس از نه سال حكمرانى ، در جنگ عليه حجاج به سال 73 / 692 كشته شد . بررسى مآخذ گوناگون كه نهضت‌هاى مختار و ابن الزبير را درج كرده‌اند